دو بیتی هایی که مُردند

روزگارانی بر این دیار گذشت و مردمانی از پهنه این دیار، دامن کشان گذشتند که یاد آن ایام و آن روزگاران و آن مردمان، همیشه مرا با آهی همراه است حاکی از بی اعتباری هر آنچه معتبرش می دانیم و برای من، اعتبار مردمان و ارج نهادن بر اصالت نوع بشر، که این بشر، گرچه خود گذراست، شیرین ترین و عالی ترین تحفه هستی است و صاحب کمال و معرفت و گاهی شیطنت و البته گاه بیگاه رذالت و این صفت واپسین را البته خیلیها بیشتر در خور دقت و توجه دیده اند.

آن روزگاران و این دیار، شاید اندکی بوی شعر بدهند؛ ولی مگر نه این است که روزگار کودکی و عطر دل انگیز یک زادگاه چهارفصل خوش بهار بد زمستان[1]، پر از شعر نباشند و مردمانش و طبیعتش پر از دو بیتی و غزل و مهم ترین نکته، وحشی و خودجوش و با ناشیگریهایی زیبا و استثنایی.

شعر، تنها در دیوان شاعران نیست؛ هر کسی و هر ملتی زندگی اش را می سراید و جلو می رود و به نظر کسی که زندگی روستایی و نیز شهری را تجربه کرده است، شعر روستایی یک شعر ناب است؛ شعری است مشارکتی و به هم تنیده اثر شاعرانی اهل مشاعره و همکاری؛ حاصلش شادمانی و روانی و سلاست و پاکی و عاری از هر گونه فضل فروشی و ادعا و این آن هنری است که شاید، آفرینش به این عشق تکوین یافته، همچنانکه کاستی هایی نیز دارد.

زمانی من شعر را در دیوان شاعران می جستم و آنرا آنگاه شعر می دانستم که غالبی، صنعتی، ردیفی، وزنی و قافیه ای داشته باشد و تازه، بی هیچ اشتباهی. اما اکنون، زمزمه های گوشنواز دوران کودکی، قصه های بی آلایش پیرمردها، قصه کوتاه دَلی و دُلی[2] و افسانه های پر احساس عامیانه که از آرزوها، عشق، خواسته ها، هنجارها و ناهنجاریهای همین مردم سخن می گفتند؛ شاعرانه ترند. شاید به این خاطر که همگی رفته اند و اکنون اثر چندانی از آنها باقی نیست[3]؛ به مصداق همان مرده پرستی ذاتی خودمان که مردگان را بیش از زندگان دوست می داریم!

نمی دانم اما؛ بر آنم تا گوشه هایی از آن زمزمه های شاعرانه را در سطرهای آتی مثال بیاورم، شاید یکی، در این دنیایی که به یک دهکده می ماند، ارزش این بیت های هجایی را نابجا یا بجا به محک عشق سنجید و دل سپرد؛ به این بیت ها، به این یادگاران آن نسل های پرتلاش و کم توقع و نکته سنج و زندگی کُن، به میراث به نااهلان سپرده، که ماییم و به فرهنگی که در سراشیب سقوط است.

گاهی فکر می کنم حفظ ابنیه تاریخی از حفظ میراث فرهنگی ساده تر است. گاهی هم برعکس فکر می کنم، چون کاخ چهلستون، مسجد حکیم، عمارت عالی قاپو، حتی مسجد و حمام آبادی خودمان[4] و بناهای تاریخی دیگر، جور دیگری سخن می گویند، غریب وار و با زبان بی زبانی یک فرد در تنگنا قرار گرفته و به انزوا و فراموشی سپرده شده.

باری در این مقال به بُرشهایی می پردازم از شعر قصه های ادبیات عامیانه ترک[5] که روزگارانی در روستاهای فریدن، بسی گوینده و شنونده داشتند و اکنون، نه خاطر گوینده ای یارای بازگفتن یکی از آنها را دارد و نه گوش شنونده ای پذیرای شنفتن. اما اینها همه مانع نگفتن و خاموش ماندن و اشاره نکردن نیست.

ما می نگاریم با خطا و خلط تا آیندگان بلکه بیابند یک روزی آن سرکلاف گم شده را که نسل همنفس ما گم کرد به سببی و علتی[6] و با این سرنخ به آن استواری برسند که نادر رسید[7] اما نه گذرا که پایدار و به آن مدینه ای برسند که سعدی رسید نه در گلستان و بوستان که در کوچه ها و خیابانهای همین شهرها و دیه ها و به آن آزادی برسند که شیخ خیابانی در مسیر رسیدن به رویای آزادستانش[8] سر به دار سپرد اما نه با تغییر نام که با تثبیت نام و استقامت بر مرام و در نهایت آن فضایی را ایجاد کنند که نسیمی، سهروردی و حلاج حرفشان را بی پرده تر از طبیعت خداوندی، بی ترس از محاسب و شحنه و شارع بگویند و عزت ببینند نه بر دار روند و تکه تکه شوند با پوستی پر از کاه...

شعر اگر با موسیقی همراه نباشد مانند پیکانی است بی وجود کمان که شاعر اگر آرش کمانگیر هم باشد تنها می تواند پیکانش را به دل بغل دستی اش بنشاند و نه دورتر. اگر در آذربایجان شعر فولکلوریک هنوز زنده است به پشتوانه موسیقی «آشیق»هاست و این ساز است که در دستان توانمند آشیق، بخشی از فرهنگ عامیانه را زنده نگه داشته است. در فریدن از «آشیق» و «بخشی» و «اوسان»، خبری نیست مگر به شهرت فامیلی و یا اسم افراد؛ همچون فامیل «بخشی» در چمن سلطان و اسم «بخشعلی» که در اکناف به آن برمی خوریم و به دلیل نبودن همین کاتالیزور قوی است که شعر فولکلوریک مشتری اش را در فریدن از دست داده است.

مشابه آهنگ و موسیقی این شعرها، در مناطق و کشورهای دیگر به ندرت یافت می شود و من شنونده که آگاهی چندانی به موسیقی ندارم وجود این تفاوت را به وضوح احساس کرده ام. لحن و آوازی که این ابیات در آن دستگاه یا به آن لحن خوانده می شدند به لحن و آواز مردمان آناتولی بیشتر شبیه بودند تا سبک آواز ترکمنها و یا آشیقهای آذربایجان و در عین حال از هرکدام از آنها رگه ها و یادگارانی داشت و این نکته ای است که یک آشنای موسیقی سنتی ترکی با نیوشیدنش، شده به کوتاه قطعه ای، به راحتی آن را تشخیص خواهد داد:

بیر جوفت سونا بو گؤللرده گشت ائیلر

باشی یاشول، ایقلری قیرمیزی

اینجی صدف دورنام آلوب آغزونا

دیلی دیشی دوداغلاری قیرمیزی

منیم یاروم «ساوالان»دور «اوجان»دور

طبیب یوخوم یاراجسمیم بی جان دور

عقیق دگیل، یمن دگیل، مرجان دور

یار قولوندا قولباغلاری قیرمیزی

قورخماموشدور سولطانوننان خانوننان

عاشیق اولان گئچر مال و جانوننان

خینا آخموش بارماقلاری قانوننان

آلما کیمین یاناقلاری قیرمیزی

بارالها منی قورتار بو غمدن

آغلیام دا نم تؤکنمیر دیده مدن

بیر جوفت له له همراه قویوب سینه مدن

سلبیم چکیب بو داغلاری قیرمیزی

معصوم قوجا عزیز اوغلی یمن شهریندن:

سنه دیه م بالام مصیم

آغلاما بالام آغلاما

سئیلا گؤروم بالم نسین

آغلاما بالام آغلاما

سودا گلیبدی سریمه

آغلارام بابام آغلارام

فلک ووروبدی پریمه

آغلارام بابام آغلارام

عاشیق اولماموشاین مگر

بنفشه لر بوینون اگر

خلفتده یاتدوم بی خبر

دولاندی گلدی یئریدی

سئیلا گؤروم هارالی ایدی

هانگی داغون مارالی ایدی

قاشی گؤزو قارالی ایدی

آغلاما بالام آغلاما

صبح سحر اولدوزی ایدی

کل ایرانون گؤزی ایدی

چین پاتیشاسی قیزی ایدی

آغلارام بابام آغلارام

سحری تئزدن گؤتوررم

اؤزومو چینه یئتیررم

سنین سئودیگین گتیررم

آغلاما بالام آغلاما

سن گئدَرَین یانا یانا

یانان اوتلار ساللاین جانا

اوزوکو آپار نیشانا

آغلارام بابام آغلارام

مصیم دیه ر افلوس پری

عشقیندن اولموشام سری

حکیم لیک لباسی یئری

آغلارام بابام آغلارام

آقالاروم قارداشلاروم ائللریم

من گئدیرم جان مصیمیم جان سیزین

سوسن لریم سونبوللریم گوللریم

من گئدیرم جان مصیمیم جان سیزین

من گئدیرم یامان اولوبدور حالوم

تفاووت ائیله میر آیرولوب ائلیم

دانوشا بیلمیرم لال اولوب دیلیم

من گئدیرم جان مصیمیم جان سیزین

اریسین داغلارون داها قالموب قار

گؤینومی غم توتوب گؤزلریم غوبار

سریه دولانوم آلاگؤزلی یار

من گئدیرم جان مصیمیم جان سیزین

چؤل یمندن واردوم چینه

عجب آلدوم چینده قالدوم

مصیم اوچون گؤزل آلدوم

عجب آلدوم چینده قالدوم

من عزیز مصیم قاصیدی

اوخودوم چیخدیم یاسینی

مصیم درد و بلاسینی

عجب آلدوم چینده قالدوم

.....

.....

سریه دولانوم ای قوجا حکیم

سنین حکیملیگین نه نیشاندادور؟

.....

من قوربانام یانینداکی آجورا

مریض گؤرمه میشک حکیمی وورا

حکیم گلیب بوردا قوللوغدا دورا

محبت ائیله دین اوزین آق اولسون

حکیم گلیب بوردا قولی باغلی یی

سینم اوستو چپراز دوگوم داغلی یی

سئودیجه گیم مصیم عزیز اوغلی یی

محبت ائیله دین اوزین آق اولسون

.....

دوست و دوشمن لرین گئردن باخاللار

حکیم اورگینی اوتا یاخاللار

اونلاردان کی بارماقلارا تخللر

منیم حکیملیگیم او نیشاندادیر

بازیرگان وارومی اوزوک ساتارام

قیمتی آغوری اوجوز ساتارام

سنین درگاهیندا خئتمت ائده رم

منیم حکیملیگیم او نیشاندادیر

آتام سن ساق اولاین گئتدین سوراغا

صوراحی گردنیم مگر او دگیل؟

بیر خالونی وئرمم کلی عراقا

قیراغدا توولانان مگر اودگیل؟

ایلین پاییزی وار سوراسوندا قیش

بوخاقی نقاشی لبلری کیشمیش

ساق یانونداکی دؤرد سول یانوندا بئش

او بئشدن اویانا مگر او دگیل؟

آلون عمارتی چکین اوتاقا

محبت ائیله یین تازه قوناقا

صوراحی گردن و قیطان دوداغا

صوراحی گردنیم مگر او دگیل؟

آلون عمارتی چکین ائیوانا

محبت ائیله یین تازه مهمانا

تازه مهمان بیزی ائیلیب دیوانه

دیوانه ائیلی ین مگر او دگیل؟

مصیم دیه ر بو سس کیمین سسی یی

بو سس گلیر افلوس پریم سسی یی

ائلدن آیری دوشوب بیلمم نسی یی

ائلدن آیری دوشن مگر او دگیل؟

آتام زحمت چکدی چیندن گتیردی

چیندن گلدی چؤل یمن ده باتوردی

.......

آنا وور باشی یا بالاین اؤلوبدور

قوم و خویشلر ییقیشین گلین جارا

ائوده کی شمع لره گیدیرین قارا

مصیمیم تویونو توتون دوبارا

آنا وور باشی یا بالاین اؤلوبدور

اسبر(اسمر) دیه ر سسیز وئرین بو سسه

مصیمین تویونو دؤندرین یاسه

اسبر دیه ر زحمت چکدیگ عبثه

آنا وور باشی یا بالاین اؤلوبدور

باشی آچوق گلدیم دری درگاها

علی من بالامی سندن ایسته رم

من کی سیزی غمخوار ائتدیم اؤزومه

تاری من بالامی سندن ایسته رم

آخشام اولور قوجام وئریر اذانی

ایله رم نامازی قیللم قضانی

خوراساندا سئودیم ایمام رضانی

علی من بالامی سندن ایسته رم

قیبله ده کی دوران عالمین یه سی

حسینیمین حسنیمین باباسی

قوجا عزیز گلیب بوردا بی کسی

تاری من بالامی سندن ایسته رم

الهم صل علی محمد

عالملر سروری گلدی ها گلدی

عالملر سروری مرتضی علی

پادشاهلار سری گلدی ها گلدی

قورآنی اوخاللار آیه اوزوندن

نور تؤکولور (اوخویانلار) اوزوندن

بی نامازلار دوشر حقین گؤزوندن

جبرئیلدن ندا گلدی ها گلدی

مصیم دیه ر یا کوثر و یا ساقی

شوکور اوزین گؤردوم جنتین باغی

محمد مصطفی میندی بوراغی

اصلانی دالیجا گلدی ها گلدی

ای آقالار بو بیوفا دونیادا

روز روشن سیزین، شب تار منیم

بالمان یئملیکلری داتلی میوه لر

مال و دولت سیزین، نازلی یار منیم

نازلی یار عشقینی بسله دیم دلده

یاندوم هجرانوندا یاندوم غمینده

هجران توووشوندا یارلار دیلینده

یار کویوندا دیکجه لنمیش نار منیم

باد صوغا(صبا) سن وور سوی نگاره

غریب سلامونی سؤیلری یاره

سؤیله اوندان سوغرا ای ماه پاره

جمله ایشیم اولوب آه و زار منیم

منبع نامعلوم:

قارشیدا جئیران اوغلاغی

قاشدی نیگار نیج ائیله ییم

یئل ووردی سینه ین بندینی

آشدی نیگار نیج ائیله ییم

از داستان دوفارقانلی(دووارقانلی) عابباس:

جانیم سروان گؤزوم سروان خان سروان

اگلن کجاوه یی من یاری گؤروم

......

آچماموشام آرخالوغون بندینی

اممه میشم تر ممه لر قندینی

سن کی بیلله ین کجاوه نین فندینی

اگلن کجاوه یی من یاری گؤروم

......

گلمیشدیم قوربانین اولام

یا ایمامزاده ایسمایول

اگر عرضیم قبول ائدَین

یا ایمامزاده ایسمایول

پرچینه ایاق باسایدوم

قیزیلدن قندیل آسایدوم

یوز دنه قوربان کسه ایدیم

یا ایمامزاده ایسمایول

اریدی داغلارون قاری

تؤکولدی چایلارا واری

آپاردیلار گؤل گز یاری

یا ایمامزاده ایسمایول

عابباس دیه ر قولام بنده

هئچ قولی قویماین درمانده

یالان آند ایچه نی سن ده

دؤندر برباده ایسمایول

.....

جانیم آغا گؤزوم آغا خان آغا

آمان آغا آپاردیلار یارومی

جانیم اوغلان گؤزوم اوغلان خان اوغلان

سؤیله گؤروم کیم آپاردی یاری یی

قول عبدالله قول کریمه بیلدیردی

تمام مملکتی اوتا وورولدی

سنین یارین شاه عابباسا وئریلدی

آمان آغا آپاردیلار یارومی

دوفار:

کیم گلمیشدی کیم آپارا کیم آلا

......

از داستان عاشق غریب (مقصود) و شاه صنم؛

مادر غریب:

کرامتلی قدیر آلله

غریبیم سنه تاپشوردوم

گؤگده گئدن گؤزل دورنا

غریبیم سنه تاپشوردوم

نولدی اورگیمین گولی

اوشدی صنمیم بولبولی

کاسا وئرن آقام علی

غریبیم سنه تاپشوردوم

دردلریمه اولان درمان

طبیب لریم بیری لقمان

داوود اوغلی دور سولئیمان

غریبیم سنه تاپشوردوم

عاشق غریب به رفیق نیمه راهش:

شاوالت سن ایدین بوردا بلدکار

بورا گودار دگیل بو نه گوداری؟

سن اؤزین بیللهَ ی و او پروردیگار

بورا گودار دگیل بو نه گوداری؟

شاوالت سن منی آتدین دریایه

درددن قورتولمی یاین دوشهَ ی بلایه

عرضی یه ائیلرم ایمام رضایه

بورا گودار دگیل بو نه گوداری؟

شاوالت سن ایدین ائتدین گومانی

دونیادا تاپمیاین دین و ایمانی

نیجه قییدین غریب کیمین جوانی

بورا گودار دگیل بو نه گوداری؟

.......

یئری مخلوق کل عالم یاراتوب

سالما نظریندن یاد ائیله منی

سنی یاد ائیله دیم چیخدیم خانه دن

دوشمن لر یانیندا شاد ائیله منی

باجومی آننه می یوللارا سالدوم

آخور بابالیگی گردنه آلدوم

بارالها سنه پناها گلدیم

بو قانلی چایلاردان رد ائیله منی

باجی آننه قالوب ائوده پریشان

آختاریرام گودار تاپام یئریشن

یوخدور علی کیمی دادا یئتیشن

بو قانلی چایلاردان رد ائیله منی

مقصود دییَر اتگین وئر الیمه

رحمین گلسین منیم بیکس حالوما

او شاه مردانی گؤندر یولوما

بو جوشقون چایلاردان رد ائیله منی

خواهر غریب به سوداگر محمود:

سریه دولانوم قوجا سوداگر

غریب قارداشومی سندن ایسته رم

.......

ایگید اویی ایق قویا گؤتوره

ایکی حسرت بیربیرینه یئتیره

قارداش گله تابوتومی گؤتوره

غریب قارداشومی سندن ایسته رم

ایگید اویی ایق قویا خئیر ایشه

ایکی حسرت بیربیرینه یئتیشه

قارداش گله تابوتومدان ایلیشه

غریب قارداشومی سندن ایسته رم

باجی یوخوم باشون آچا ساچ تؤکه

آنا یوخوم آغلیا قان یاش تؤکه

قارداش یوخوم قبریم اوستی داش تؤکه

غریب قارداشومی سندن ایسته رم

مادر غریب(زهره) به سوداگر محمود:

اوز و میننتینن اوغول قازاندوم

گؤزدن اولدوم بالام بالام ائیله دیم

........

بو نه جور سورفایی بو نه جور نانی

بو نه جور مجلیسی بو نه جور خوانی

هر نه آختاریرام پس بالام هانی

گؤزدن اولدوم بالام بالام ائیله دیم

غریب ننه سی یم زهره دیر آدوم

حلب ده ایتیبدور اهل و اولادوم

گؤزدن اولدوم بالام بالام ائیله دیم

گؤزدن اولدوم بالام بالام ائیله دیم

سوداگرمحمود به غریب:

اؤلکه لری گزه گزه گلمیشم

غریب نیه وطنی یه گئتمی یه ین؟

آغور کورانومی یولدا قویموشام

غریب نیه وطنی یه گئتمی یه ین؟

سن غریب ین هامی یئرده نابلت

بویی یا بیچرم بیر آغور خلعت

سنین آداخلی یی آلور شاوالت

غریب نیه وطنی یه گئتمی یه ین؟

یوللار اوستی هامی بورج و قالالار

گلنلر گئدنلر منزیل سالالار

یئددی ایلدن اوچ گون قالوب آلالار

غریب نیه وطنی یه گئتمی یه ین؟

سوداگرم ال دوعایا توتارام

قضالاری یئردن گؤگه بیته رم

صنمدن غریبه خبر یئتیررم

جانوم نیه وطنی یه گئتمی یه ین؟

غریب:

ای آغالار همداد ائلین

گئدگ صنم ائللرینه

چوخ مدتدور گئتمه میشم

نابلدم یوللارونا

خدامدان ایستردیم ساغلوق

سؤز و صحبت داماغ چاغلوق

من اولایدوم بیر جوفت یاغلوق

صنم آلا اللرینه

بو یوللارون اوستی دربند

عشق الیندن اولدوم حس بند

من اولایدوم بیر جوفت بازبند

صنم سالا قوللارونا

بو گونلره سون اولایدوم

آق اللره حن اولایدوم

اوستی زرلی شان اولایدوم

صنم چکه تئللرینه

باغچه سینده گول اولایدوم

.......

باغیندا بولبول اولایدوم

قونام صنم گوللرینه

غریب در زندان:

سری یه دولانوم بفالی تبریز

جان وئرمه رم انتیظاروم وار منیم

باشوم یاستوغدا دور یوللاردا دور گؤز

ای آغالار انتیظاروم وار منیم

آتا یوخوم گله گیره دالوما

قوم و قارداش ییقیله لر یانوما

گریفتارام بیر مروت سیز ظالوما

امان قارداش انتیظاروم وار منیم

......

شاه صنم خطاب به خیدیر باغبان:

سحری ناماز چاغوندا

در منه وئر اوزوم بوغان

کامیمی شیرین ائیله دین

عومرون اولسون اوزون بوغان

گؤروم سنی سیریم سیریم

سنی گؤرمی ینده نئیلیم

مریضم ایستری گؤینوم

در منه وئر اوزوم بوغان

بگو مگوی شاه صنم با قوتور شاوالت رقیب غریب و خواستگار او؛

قوتور شاوالت:

ایرانون گؤنولی ترسانون قیزی

گل آل بو یاغلوغی فقیر شاه صنم

گئتگینن یوگونان سورمه لی گؤزی

ایندی قانلی یاشدان دولور شاه صنم

شاه صنم:

تا سن ساغاین تؤکمم گؤزوم یاشونی

سن ده بو دردینن اؤلَین شاوالت

......

- مینمیشدی سمنده بئله چارپی ایدی

قول تویلی ایدی قیه لردن قاپی ایدی

سونا چایی اونی بوغدی آپاردی

سن ده بو دردینن اؤلَین شاه صنم

......

- یالان دییَن دیل دوداغی قورولسون

غریبین قضاسی سنه وورولسون

قوم و قارداش عمی دایین قیریلسین

سن ده بو دردینن اؤلَین شاوالت

- اگر شاوالتم بئله قالمانام

بیر ناکسی آللام سنی آلمانام

......

سن ده بو دردینن اؤلَین شاه صنم

- اگر شاه صنم ام بئله قالمانام

یئددی ایل اوتوررام دئمم گولمنم

چوبانا گئدرم سنه گلمنم

سن ده بو دردینن اؤلَین شاوالت

مادر شاه صنم:

گئتدیم گؤردوم سوداگرلر گلمیشدی

خبر آلدوم عاشوق غریب اؤلموشدی

سنی باباین شاوالته وئرمیشدی

ائلچی بگلر گلیب قیز نه دیرَین سن

- شاوالت اؤلوبی بابامنان بیله

من وعده وئرمیشم تا یئددی ایله

یا اؤلم قورتولام یا غریب گله

آنا قوی لال اولوم دیندیرمه منی

- اگر من آنایام قولاغ آس منه

شاوالت گؤر نه لر گتیریب سنه

قیزیلدن کمربند زرین نیم تنه

کدخدالار گلیب قیز نه دیرَین سن

- اگر زر و زرباف اولا گیدیگیم

قند و شکر نابات اولا یئدیگیم

گرگ دورام گله اؤز ایسته دیگیم

آنا قوی لال اولوم دیندیرمه منی

آنا جان هاردایدین گلدین یانوما

بو یانار اوتلاری سالدین جانوما

گرفتارام بیر مروتسیز ظالوما

آنا قوی لال اولوم دیندیرمه منی

اورگیمده قاوار قاوار یارایی (یارادور)

بو سنین سؤزلرین چوخ هوارایی (هوارادور)

منیم بختیم شاوالته قارایی (قارادور)

آنا قوی لال اولوم دیندیرمه منی

و بالاخره قبول مرگ غریب و تسلیم شدن به سرنوشت:

ائلچی بگلر گلیب کوسمه سین بیزدن

شاهین بئدوولاری باشلوق ایسته رم

بئش مین تومن خان بابامین داماغی

بئش مین تومن اؤزوم باشلوق ایسته رم

(بئش مین تومن باشلوغونی ایسته رم)

بیر حامام ایسترم جمشید حامامی

ایچینده مسجلی دوورونده ساقی

هفته دن هفته یه اورا وارالی

.......

اوز دَوَه ایسترم آردوندا چؤچک

اوز دنه قیزینن آتلانا کؤچک (گؤیچک)

کؤلگه ده بئسلنمیش اوز دنه شوشک

اونون یاغی قوروتونی ایسته رم

(هم قوروتون هم یاغونی ایسته رم)

بونلاری شاه صنم سؤیلیب اؤزوندن

بئش اوز باتمان دوگی تؤکه اوزوندن

هیندی قلمکاردان آغون ایسته رم

(هیندی قلمکار آغونی ایسته رم)

در مجلس عروسی خطاب به آقجه قیز (آقجه کئنیز):

قیزلر بیزه بیر تسلی وئردیلر

تا جانوم چیخمه میش غریب گله ایدی

اجل یاستوق باش آلتونا قویاندا

دوشمن لر بیلمه میش غریب گله ایدی

منی بیر گون سو باشونا قویاللار

باشدان ایقه پالتاروم سویاللار

یویوب یالغوز بیر مزارا قویاللار

دوشمن لر بیلمه میش غریب گله ایدی

بیر گون اولور دییَر نسین صنم جان

دولاننام دییَرَم منه سن این جان

بیر ده قوربان گئتسین سنه صنم جان

تقلیت اوخوماموش غریب گله ایدی

ای آغالار هئچ بیلمی یم نسیمی

بو مجلیسده ملول ملول گزه رم

نیجه بولبول چکر گول حسرتینی

آلاگؤزدن قانلی یاشلار سوزه رم

خوشوم اولسون او گون غریب گله نه

قوجام اولسون قوجاقیما گیره نه

قیزلر گلسین مواجبین آلانا

بئش اوز تومن آقجه قیزه یازارام

صنم منم سولطان منم خاص منم

تویدا منم یاسدا منم یاس منم

صنم دییَر قوچ و قوربان کس منم

قوربانلاری یولاغیندا دوزه رم

بیری دییه غریب گلیی خان گلیی

بئله بیللم بو مجلیسه سان گلیی

غریب گله بو دیزلره جان گلیی

........

گرفتن رخصت غریب جهت بازگشت:

بوگون بیر نامه گلیبدور

آقامنان رخصت ایسته رم

قاراباغرومی دلیبدور

آقامنان رخصت ایسته رم

گئدین چاغورون عباسی

بویوک شهرین کدخداسی

بیر بالامون صداقه سی

شاهومنان رخصت ایسته رم

آقام سن گئتدین یولینان

ایماملار ساغ و سولینان

غریبین قدیم قولینان

آقامنان رخصت ایسته رم

بازگشت غریب همزمان با عروسی شاه صنم؛

چیخدیم گدیگین باشونا

شوکور گؤردوم وطن سنی

ایقیم دگدی داشونا

شوکور گؤردوم وطن سنی

حقدن مرادومی آلدوم

الیم اتگینه سالدوم

شاه صنم قصرینی گؤردوم

شوکور گؤردوم وطن سنی

حقدن مرادوم وئریلدی

اورگیم غمدن آیرولدی

شاه صنم قصری گؤرولدی

شوکور گؤردوم وطن سنی

در منزل، مادر غریب به پسرش در حالیکه او را نمی شناسد:

سنه دیییم قوناق قارداش

منیم بالام هاچان گلیر

سنه قوربان سریمنن باش

منیم بالام هاچان گلیر

قیزیل گوللری دریللر

یاغلوق اوستونه سریللر

سئودیگین اره وئریللر

منیم بالام هاچان گلیر

غریب به مادرش:

چوخ مدتدور کی گئتمیشم

یئددی ایلدیر کی ایتمیشم

آغور دریایه باتموشام

یا بوگون یا صاباح گلیر

اوولادیم داغلاری داشی

آخدی دیده مین گؤز یاشی

غریب حئیدرین قارداشی

یا بوگون یا صاباح گلیر

غریب اولان یاواش اولور

غریبین باغری داش اولور

قیز اوستونه ساواش اولور

یا بوگون یا صاباح گلیر

.....

شرکت غریب در مجلس عروسی شاه صنم:

سلام وئردین سلامیندان تانودوم

گلمی یه یدین نیج اولوردی بو گئجه؟

اؤلدوروردوم حقی ناحق ائلردیم

شاوالتی اؤلدوروردوم بو گئجه

دئدیم غریب گئتمه گینن یانومنان

قوم و قارداش سوسوغولار قانومنان

صنم دییَر من ده گئچدیم جانومنان

شاوالتی اؤلدوروردوم بو گئجه

غریب:

پنجره دن ماییل ماییل باخان یار

باخما گؤزل منی باشدان ائله دین

همایونلار دال گردنه تؤکن یار

تؤکمه گؤزل منی باشدان ائیله دین

آشاغیدان گلیری بیر دسته حاجی

الینده قورانی باشیندا تاجی

دور بیله یورویگ ای آنا باجی

آیوردین قوم و قارداشدان ائیله دین

الینه آلوبدور صحبتی سازی

دورونه ییقیبدیر قیرخ اینچه قیزی

دیلی اینن یاشلادی دلدی کاغوذی

نان و نمکینی آشدان ائیله دین

غریب قوربان اولسون باخان یارونا

گوهر اوستلو تاج وئریب خریدارونا

سینه ده ایدی ییقدی تؤکدی دالونا

آق سینه ده بیر جوفت ناردان ائیله دین

از داستان اصلی و کرم[9]؛

کرم:

یولوم دوشدو قارلی داغلار بئلینه

هئی باخارام تویلوم تویلوم قار گلیی

له له دئدی گل بورادان قاییداق

قاییتمارام غیری سؤزو عار گلیی

سینه مه ووروبام اصلیم داغلاری

آلمالیدیر آدیربایجان[10] باغلاری

نصیب اولا بیزده چیخگ داغلاری

گؤره ن دییَر بیر ائتمه میش کار گلیی

کرم دییَر آلما منیم نار منیم

اصلی تکین شیرین دیللی یار منیم

بارالها نه شوم طالام وار منیم

ال اوزاتسام قارا داشا زر گلیی!

این قطعه ها که احساس در آنها موج می زند برای من گاهی از شعر شاعران بلند آوازه هم بالاتر می روند؛ چون با واقعیات زندگی، دردها، غمها و غصه ها، آرزوها و احساسات مردم پُر اند و بیانگر طرز فکر و آینه اعتقادات و باورهای آنها. اگر کسی خواستار شناختن روحیات پدران و مادران خویش در دل توده های مردم این مرز و بوم است به قول سهراب سپهری و آنها را در اشعار و نوشته های انسانهای ایده آل نگر و رسمی نمی تواند پیدا کند، بررسی این قطعه های ناب برایش خالی از فایده نخواهد بود.

ظاهراً در جمهوری آذربایجان با الهام از همین قصه ها، قطعه هایی برای اُپرا ساخته اند و گویا در اُپراهای آنجا اجرا می شوند. به روز کردن و اجرای تاترگونه ای از اینگونه قصه ها در ایران، با توجه به مایه عاشقانه ای که دارند بسیار بعید به نظر می رسد اما حداقل بررسی موسیقیایی آنها در این بُرهه، می تواند شروعی منطقی باشد به یک راه بی پایان در دریایی که اکنون مواج است و زمانی طوفانی بود.

قابوسنامه: شمشیر کوتاه به دست دلاوران دراز گردد.

---